Ne Karmış Arkadaş!

Türkiye dahil birçok ülkede haber oldu sanırım. İskoçya yaklaşık 10 gündür karla boğuşuyor. Bu 10 günde herhalde sadece bir gün kar yağmadı. İlk günlerde iyiydi de artık durum iyice ciddiye bindi. Edinburgh'da havaalanı kapalı, belediye otobüsleri aksıyor, yollar tıkalı, okullar zaten tatil.

 

Edinburgh'un görünüşü

Zalimin emperyalizmi varsa, mazlumun 'mutfağı' var

Üstüne güneş batmayan ülkenin merkezi, fakat yemek bahsinde kendine bir hayrı dokunmamış bir diyar burası. Bilhassa "mal bulmuş mağribi" gibi sömürgelerinden getirdiği meyve ve sebzelerle ilginçlik satan, fakat bir şeye sürtecek yemek kültürü ve zekâsının yoksunluğundan bunu herhangi bir yeni değere veya icada (icabında füzyona) dökememiş bir yer.

Osmanlı coğrafyasına domatesin, ondan önce de patlıcanın girdiği dönemlerde şahit olunabilicek bir "mutfak devrimi"nin buradaki yoksunluğundan bahsediyorum yani. Öncelikle Istanbul saray mutafığının zamanla da halkın öğünlerinin vazgeçilmesi olan bu sebzeler, füzyon (gelenekselle yeniyi birleştirmek) işinin en eski örneklerinden.

Fakat bir istisna olarak Ada ikliminin mümkün kıldığı, Peru'dan bomba transfer patates gelmiş ve Kuzey Avrupa ve İngiltere'nin olmazsa olması olabilmiş. Fakat eski tamamen boşlanıp yegâne nişastalı besin patates olunca, 18.yy'ın başlarında bu sebzeyegiren kıran yüzünden (onu da adayı sömürgeleştirmeyi kolaylaştırmak için İngilizlerin yaptığı rivayet edilir) bir milyon (rakamla 1.000.000) civarında İrlandalı hayatını kaybetmiş, en azından bir o kadarı da başta Amerika olmak üzere çeşitli kıtalara göç etmiş. Hala da buraların hayatî besini kendisi, tıpkı bizim buğdayımız, Çin'in pirinci gibi. Yandaki resim Dublin'de İrlandalı'ların aralarından geçerek işlerine, evlerine gittiği bir sokaktan. Ne diyeyim, toplumsal hafızayı bir heykel grubu bu kadar güzel canlı tutabilir. Ha, sonuçları çok mu olumlu? Elbetteki değil. Birkaç günlük bir workshop için gittiğimde bu heykelleri gördükten sonra etkilerini de merak etmiştim. Ders gördüğümüz üniversitenin yemekhanesine savrulan, atılan, gramına dokunulmamış yemekle dolu o kadar tabak çöpe gidiyordu ki. Biliyorum, ne bilimsel ne genel-geçer bir gözlem benimki, fakat insanın içi acıyor işte... Dünyanın her yanındaki kadir-kıymet bilmez toplumlarda olduğu gibi, hafızaya işlemiş fakat eyleme geçmemiş bir acı daha.

Mevzuya dönersek, ülkede lezzetli gıdaya duyulan arzuyu tatmin etmek yabancılara düşmüş. Bu boşluğu tüm tutunma ve varolma hırsı, ve bastırılmıştığıyla göçmenler devralmış. Bilhassa da en başta sömürülen ülkelerin halkları. Hindistan, Pakistan, Çin, Karayip ülkeleri, diğer uzak doğu ülkeleri, sömürgelikle değil fakat ekonomik ve sosyal nedenli göçlerle gelen İtalyan, Yunan, Türk, Polonyalı, Arap ve diğer milletler diye gider bu liste.

Qype isimli web 2.0 uygulamalı eleştiri sitesinde Belfast'dan Cardiff'e restoran ve take-away'leri şehir şehir listelediğinizde İrlanda, İskoç, Gal veya İngiliz tipi yemek yapan yerler %5-10 kadarken pizzacılar, curryciler, chinese'ciler, dönerciler aslan payını kapmak için birbirini doğrarlar.

Sanırım bu duruma verilebilecek güzel hikayelerden biri şu olabilir:

Baharat yolunun mihenk daşı Hint yurdunun bağrından kopup yüzyıllık sömürgelik döneminde Birmingham'da (Glasgow da rivayet edilen şehirler arasında) yaşamış Hintli efsane bir aşçı, bugün Hint mutfağının olmazsa olmazı Chicken Tikka Masala'yı burada icat etmiş. Böylece belki de ilk kez bir yemek kendi vatanına gurbetten dönüş yapmış. İngiltere'de doğmuş Hindistan'ın da vazgeçilmesi olmuş v'esselam. 2006'da yapılan bir ankete göre Chicken Tikka Masala İngiltere'nin en sevilen yemeği gösterilirken; 90'ların sonunda Britanya dış ilişkiler sekreterliği yapmış bir zat bunu ülkenin millî yemeği olarak adlandırmış.

Türklerin döneri ve dejenerasyonu zaten bahsedilmişti. Diğer ecnebî mutfaklarında da tıpatıp aynı durum söz konusu maalesef. Yani, kalitesizlik. Ortadoğuda, Çin ve Hint ellerinde en şahaneleri sokaklardaki satıcılarda adeta beleş fiyata tüketilip gelen güzellikler; burada en kalitesiz haliyle bile bir değere biniyor. Nedenleri de basit: o lezzetin orijinalinde nasıl bir şey olduğunu bilen bir tüketici kitlesi yok, Avrupalı'nın "yüksek" emeği fiyatları artıyor, özgün ham maddeleri bulmak imkansızlaşıyor veya kıtaları aşıp bozulmaya yakınken anca tüketilebiliyor.

Food on TV

Belki biraz sınıfsal bakarsak durum değişir diye düşünsek de yanılıyor olabiliriz... Parayı elinde tutan kesimde de pek iş olduğu söylenemez. Şöyle ki, devlet bile halkı azıcık düzgün ve taze yeme alışkanlığına sahip olsunlar diye başta BBC olmak üzere yemek programları (ör, Saturday Kitchen, Jamie at Home) ve yarışmalar (ör, Master Chef, Ready Steady Cook) tertip ediyor. Örnekte verilen ilk yarışma, adı üstünde, bir şeflik yani aşçılık yarışması. 90ların başından beri prime time'larda haftada üç kez ve farklı versiyonlarla (profesyöneller, amatörler ve celebrity'ler arasında olacak şekilde) dön babam dönüyor. Hatta profesyonel versiyonunda kazanan şef kraliçeye yemek veriyor, falan... Bizdeki efsaneleşmiş yemek programı sunucuları gibi (misal, Ayşe BaysalThe Mercimek Ayşe, Ümit UstaThe Dobias, Emine Beder The Sikh Master) burada bu Celebrity Chef'lerden bizimkileri katlayacak kadar fazla var.

Açıkçası burada yapılan bazı TV programlarını çok beğendiğimi söyleyebilirim. Çünkü gayet temel bilgilerle yaratıcılığa imkan sağlayacak şekilde sunulanları var. Sınıflandırmacı ve pozitivist garbî mentalitenin anlamayı kolaylaştırıcı bir takım güzel özellikleri kısaca. Misal, icadından tasnifine kadar İtalyan menşeili olmasına rağmen makarna çeşitleri geometrik şekillerine, ham maddesine, pişirme tekniklerine ve pişirme derecesine kadar şefler tarafından "halkımız bunu anlamaz, hepsine makarna diyek işte" demeden isimleri telaffuz ediliyor. Tüm anlatıcılar ve programcılar da birbiriyle tutarlı tarifler veya teknikler verdikleri için bunu kafamızda standartlaştırıyor da bir yerde. "Aldığı kadar un", "kulak-memesi kıvamı", "pembeleşinceye kadar kavurma" gibi akıl karıştıran, yeni başlayanların veya genç dimağların aklında bir şey canlandıramayabilecek tariflemeler yok. Tanımlar sarih ve akılda kalıcı. Yapılan her şeyin mantığı anlatılıyor, miktarı/oranı veriliyor, ve teknolojinin görsel imkanları fazlasıyla kullanılıyor.

Tabii bu görselliğin bol bol boku çıktığı da oluyor. Aşağıdaki örneğin aynı kalitede ama video şeklinde verildiğini düşünün. Üstten makarnaların kıvrıla kıvrıla indiği, oradan o sosun aktığı, bi yanından yağının tabağın kenarında ince ince süzüldüğü kareler insanın iştahını acayip kabartıyor. Önüne almış bi kase corn-flakes kaşıklarken, bu sahneyi izlemek aslında onu yiyormuşsun hissini uyandırmayı kısmen de olsa başarabiliyor. Zat-ı muhteremin biri durumun adını çok güzel koymuş: Food Porn demiş. Güzel de demiş valla. İşte, basit: önünde ne var sen ne hayal edip neler yaşıyorsun... O mesele.

Gene bunlar güzel ve yemek kültürü konusunda kendisini iyi-kötü bir yere getirmiş kişilerin yarıştığı ve izlediği programlar. Bir de Jamie's Ministry of Food, Britain's Disgusting Food isimli "biz aslında buyuz" diyen gerçekçi akımı var ki, bu programlarda beslenme alışkanlıkları insanlıktan çıkmış (veya take-awayciler ve hazırcı süpermarketler tarafından çıkarılmış) aileleri ve bireyleri hayata döndürmeye çalışıyorlar. Benim hatırladığım en çarpıcı örnek, 4-5 yaşlarında olup o ana dek take-away'den başka bir şey yememiş bir kız çocuğuydu. Bu tipteki bir take-away'ciden alınıp eve götürülen yemeklerden fish & chips haricindeki en meşhuru maalesef ki döner, yani yerel ağızla /donnır/ veya /kıbaaeeb/. Alttaki resim her şeyiyle bir İngiltere take-away dönerine ait: plastik paket kabı içerisinde hazır nan ekmeği, sosları, kırmızı lahana ve soğanı.

Oldukça kötü kalitede ve bir çok Türkiyeli'nin selim akılla yiyemeyeceği türünü düşünelim, bizim büfelerde ayranıyla birlikte bi milyona satılanlardan bile...

Neyse efendim, bu kıza annesi her gün take-away'lerden paket yaptırıp bunu önüne sürüyormuş. O gün de döner almıştı. Önce, ülkenin meşhur selebriti şefi Jamie Oliver, bu kızın önüne sebzeli bir şeyler hazırlayıp bıraktığında kızın bunların ne olduğuna dair en ufak bir fikri yoktu. Bir süre sonra ağlamaya başladı. Sonra döneri verdiler yedi bi, kendine geldi.

Yemek ya da yiyememek... İşte toptan bir mesele!

Burada beni dertlere salan yegâne meselelerden biri, yemekler...

Ortaokul yıllarından, "dünyanın en ince kitapları" diye bir espiri-şaka olaraktan bir şey hatırlıyorum. Aklımda ikisi kalmış: biri Fenerbahçe'nin Avrupa'daki başarılarının öyküsü, diğeri İngiliz yemek kültürü. O zaman buna çok mana verememiştim. Uzaktan bakıp da benim gibi "ne kadar kötü olabilir ki lan!" dememek lazım. İnsanlar belli top-ten listeler çıkarıyor ve iyi-kötü bunda herkes uzlaşıyorsa bir bilinen vardır demek lazımmış.

Blogta bir yemek serisi düşünürsek ünlü simaların meşhur laflarından, resimlere ve videolara kadar epey bir kaynağa başvurmak gerekecek. Övülecek bir şey olmayınca kitap ince kalıyor ama öbür maksatla cilt cilt kitap yazmak mümkün. Hele bir aşağıdaki resimle mevzuya gireyim:

Burası tipik bi ingiliz kafesi. Ülkede 19. yy sonlarında sanayi devrimi ile oluşmuş işçi sınıfına hizmet verenlerden. Bir not düşmek lazım, burada bir alt sınıfın yemek anlayışıyla, hâşâ, bir dalga geçme yok. Mevzuyu başka bir yazıda sınıfsal olarak da incelerken, "yoktur birbirimizden farkımız" anlayışının hakim olduğunu göstereceğim.

İşte içerdeki saçmalıklar (camda da yazıyor):

• Jacket potatoes (en az üç gün fırında beklemiş, lastikleşmiş sade kumpir. Belki taze pişmişine denk gelinebilir ama böylesiyle çok karşılaşmam özellikle bu kıvama getirmek için uğraştıkları hissini uyandırıyor bende),
• Full meals (gravy denen balçıkla soslandırılmış bilimum tatsız yemek),
• Salads (Taptaze yeşilliklerle dolu, bol domatesli bir salata kesinlikle beklemeyin. Özetle ot, çöp),
• Bacon egg & sausage baps (adı üstünde),
• Chips (patates kızartması. Allah için kızartmasını severim, ama kötü örnekleri çok fazla),
• Tetley tea (özellikle Tetley yazmaları inanılmaz gerçekten, zira buradaki en boktan çayın markası--sanırım övünülecek bişey olarak düşünmüşler),
• Nescafe coffee (Avrupa'ya 17.yy itibariyle düşmüş olduğunun düşünürsek, mevcut hazırlama tekniklerinin ve çeşitlerin içinde kahvenin en kıytırığı).

Enjoy your meal!

Özetle tüm bunların sorumlusu olarak iklimsel elverişsizlik, sanayi devrimi, ikinci dünya savaşı ile gelenekselleşmiş konserve yemek bağımlılığı, kapitalizmle hızla şehirleştirilmiş ve tarım kültüründen (dolayısıyla, yiyecek ham madde bilgisi ve tecrübesinden) koparılmışlık, yine kapitalizm ve dolayısıyla ülkeyi esir almış süpermarket kültürü sayesinde Ozan'ın da yazdığı gibi her şeyin hazırının olması sıralanabilir.

Başka bir ilginçlik ise, ülkede yemek kültürü olmayınca hayli gelişkin türlü göçmen unsurların bu boşluğu doldurması. Bunların en başta gelenleri Hint curry'leri, Çin yemekleri, ve Türk donnerleri. Bu da başka bir yazının konusu pek tabii olur.

Yemek mevzusu uzun, bu da bir başlangıç olsun.

Aydınlanmaya dair özlü sözler

"Üzerinde güneş batmayan imparatorluk kurdum, üzerine güneş doğmayan yerinde yaşadım. Bahtımı s.kim..."

Queen Victoria (1819-1901)

"Vatanından sürülen diaspora Yezidîleri olarak İngiltere'yi seçen kafamızı s.kyim..."

Yezidî lideri Mardinli Bıno

"Güneşin vurduğu yerde gül biter."

Bir chav atasözü

İngilizler'e İngiltere'de İngilizce?

İngilizler anadillerini analarından öğrendikten sonra, okulda bunun üzerine pek bir şey katmıyorlar diyebiliriz.

Bugün biz aşağı yukarı tüm dünyayla aynı şekilde İngilizce öğreniyoruz. Önce basit cümleler öğreniliyor ve bir takım conversation'lar ezberliyor*, sonra gramere geçiliyor. En son da dilbilgisine, yani "niyet ettim Allah rızası için İngilizce öğrenmeye" diye başlayıp işleri yolunda gitmeyen kimselerin başbelasına... Tense'lerin bir ucundan girip diğer ucundan çıkamayan bir çok dil şehidimiz varken, lisede veya üniversitede hazırlık okuyarak bu işe ömründen bir senesini ayıranlar iyi kötü bir Törkiş-İngilişle mezun oluyorlar. Geri dönüp ilköğretim Türkçe derslerini de hatırlarsak kendi dilimizi de aynı şekilde öğrenmiştik. Cümlenin öğeleri, cismin halleri falan fistan...

İngiltere bu sistemi, bi arkadaşın yalancısıyım, 50'lerde terk etmiş. Bir konu açılır da Simple Tense, Perfect tense, efendime söyliyim Adverb, Superlative falan dediğinizde "o ney lan" der gibi aval aval yüzünüze bakıyorlar. İngilizce öğretmenliği gibi meslekî bir bölüm okunmuyorsa bu eziyete hiç maruz kalmadan hafif fakat eleştirel ve güncele dayalı bir eğitim çemberinden geçiyorlar, bu dersler içinde de İngilizce yok gibi bir şey.

Haa, dezavantajı yok mu bu işin... Tabii ki de var, bugün İngiliz ve Amerikalılar dünyada ikinci bir dil bilmeyen, bilmek için bir heves göstermeyen, gösterse de öğrenemeyen müstesna milletlerden. İlk iki özelliği İngilizce'nin bir dünya dili olması sebebiyle bir tür "tampon kalkması" olarak düşünsek de, üçüncü özellikte temel nedenin kendi dillerinin gramatik yapısına hakim olamayışları olarak gösterilebilir. Sorulduğunda kendileri de bunu onaylıyorlar. Zira dil bilimsel bir analoji yapma şansları kalmıyor, benzerliklerden faydalanıp ikinci bir dile ait özellikleri akılda tutmaları zorlaşıyor.

Kaldı ki vasat eğitim almış, ve büyük şehirlerde yazmayan bir çok İngiliz konuştuğu bir çok kelimenin nasıl yazıldığını da bilmiyor. Bilhassa Amerikan filmlerinden anımsarız, ilgiyi ve öğrenmeyi arttırmak için çocukların ve gençlerin katıldığı spelling competition'lar düzenlenir.

Grammar School diye bilinen ve bizim anadolu veya fen liselerine denk eğitim kalitesi ve toplam öğrenci popülasyonunda az bir oranı olan, yatılı ve akıllı bir avuç insan yetiştiren okullarda kapsamlı bir dil eğitimi ve ikinci, üçüncü diller öğreniliyor.

* Bizim peder üniversiteyi kazanıp, hazırlıkta bir sene boyunca conversation ezberleyip sınıfta çocuk gibi aksiyonlarıyla karşılıklı oynamaktan o kadar iğrenmiş ki, gelecek vaad eden bir bölümü olmasına rağmen ve onu seviyorken hazırlık istemeyen bir bölüme yazılmayı ciddi ciddi kafasına koymuş. O zamanki sol tandaslı gençlerin şimdiki liseliler gibi çocukça ve dertsiz yaşamadıklarını; ve hatta 80 öncesi yoğun politik ortamında kavrulup, pos bıyık bırakan, parkalı, sert bakışlı, eğlenmeyi ve gülmeyi halkına ihanet sayan, yollarda buldukları izmaritlerle sigaraya başlayan bıçkın delikanlılar olduğunu hayal edince bu "acı koyuş" daha iyi anlaşılabilir sanırım. (Neyse, git şimdi kaldığın yerdeki yıldızı geri bul.)

Britanya'da post-içiş

Nedendir bilmem, içki tüketimi ve kültürü ileri olan ülkelere bakınca "yasaksızlığın getirdiği özgürlük ortamı ne güzelmiş lan" diyemiyorum. Fakat içki yasaklansın, veya mahalle baskıları gölgesinde zar zor içilsin hiç demiyorum. Sadece tam liberasyonla herkes nezih içici olacak, toplumsal ya da resmi baskıların kaşıdığı içiş sonucu ortaya çıkan abartı davranışlar serbestlikte de tezahür ediyor maalesef, diyorum. Ama ilginç bi detay, sokaklarda içki içmek kesinlikle yasak. Bizde henüz değil malum, ama türlü baskılarla gene de etrafına gazetemizi sararız icabında.

Binge-drinking denen bizim yerli tabirle "ağzıynan içmeme" dediğimiz şey bilhassa gençler arasında olmazsa olmaz bir durum. Yapmayan wierd, nerd, geek gözüyle bakmamak hem ayıp hemi de günah. Dertlerden kurtulup hafiflemek, çakırkeyif olmak, veya kafayı boşaltmak kesinlikle bu bahsettiğim kitlenin ve orta yaşın derdi değil. Hedef, en kısa sürede sarhoş olupsırasıyla bağırmak, çağırmak, etrafa sataşmak, yollarda debelenmek, gündüz kafasıyla midenin kaldırmayacağı dönerleri lüpletmek, sonrasında kusmak, mümkünse tanıdık veya tanımadık biriyle sevişmek (son ikisi yer değiştirebilir veya biri diğerinin yerini alabilir).

Bu klasik ve olağan rezaletler haricinde bir takım skandallar da bol bol boy gösteriyor elbette. Yakın vakitlerden şu örnek en akılda kalanı:

Gencimiz ağzıylan içmediği bir gecenin sonuna doğru ihtiyaç gideriyor. Fakat bunu yaptığı mekan Sheffield'de bir Birinci Dünya savaşı şehit anıtı. Nedendir anlamam, İngilizler İkinci Dünya savaşı şehitlerinin esamesini okumazken Birinci Dünya savaşı şehitlerini senede bir kaç kez ana ana bitiremiyorlar. Toplum bazında bayramlarda bizim bayrak sallandırdığımız gibi yakalara gelincik rozetleri takıyorlar. Simgesel önemi de savaşın en kanlı geçtiği meydanlarda şehitlerin yattığı yerlerden baharla birlikte gelinciklerin yükselmesinden. Yani bu rozetler yukarıda gencimizin çövdürdüğü alanda küme küme görünüyor. Herhalde bizde olsa, ordan geçen bir vatandaş genci yatırıp salavatla kurban ederdi, halkımız da alkışlardı. Burada da tepkiler gösterildi, adı-soyadı yeri-yurdu ifşa edildi. Ailesi-kütüğü araştırıldı ve Birinci Dünya savaşı şehidi bir dedesi olduğu açıklandı. Adamın bölükteki resmini bile buldular. Bi büllüğü mozaiklediler yani. Cezası da yüz küsür sterlin ve 250 saat toplum hizmeti şeklinde kesildi.

Ülke de genel olarak bu durumdan şikayetçi aslında "en rezil içilen şehirlerimiz nereler? Resimler için tıkla" haberleri mütemadiyen gazetelerde.

En ilginci de cumartesi ve pazar sabahları erken saatte sokaklardan buram buram yükselen malt maya kokusu. Ekmek mayası da benzer koktuğu için ilk vakitlerde "ne güzel bişe, her yerden tazecik ekmek kokusu geliyor" diye saftirik saftirik gezinirdim. Ülkede ekmek (veya herhangi bir yemek) kültürü olmadığını gördükten sonra anlaşıldı ki biraymış. Fakat nasıl oluyor, içip sokaklarda gezinenlerin nefesleri havada asılı mı kalıyor, kusmuklar mı, bi saaten sonra sokakları birayla mı yıkıyorlar çözemedim.

Fanta içmek dururken...

işbu kesitin tümü için buraya

Kütüphanelere güneş doğmuyor

Hayır, yine bir hava durumu yazısı değil. Takmıyoruz artık atlattık, bi tarafında şampanyalar patlattık. Bu yazının konusu, enteresan ve bilakis saçma bir güvenlik uygulamasına sahip milli kütüphane, National Library of Scotland (NLS).

Britanya'nın İngiliz muhitinde 18. ve 19. yydan kalma aktif kütüphaneler mevcut. Yeri gelmişken Manchester'da ana kütüphanesi üniversiteye dahil edilmiş, özel kolleksiyon binası kamuya açık bir kütüphaneden ufak bir görüntü aktarayım: dıştan görünümü ve kapıya yakın dekorasyonu.

Kitapkurdu ve çevresi tamamen bitki ve yosundan (çerçeveler olmayabilir, "pardon, çerçeveler nebati değil yannız" diye bana gelmeyin). Etkilenmemek elde değil. İnsanın, "Ben burda okusaydım kesin âlim olurdum lan. Hakkımı yemiş ipneler" diye kendini kandırabileceği bir atmosfere sahip. İç mekandan bir çalışma yeri örneği aşağıda:

Kitabınızı defterinizi kapın, elinizi kolunuzu sallaya sallaya girin, yer boşsa istediğiniz kadar takılın. Üyeliksiz, koruma önlemsiz, kuponsuz, çekilişsiz bir tefekkürhane. Bu foto en dandiklerinden birisi aslında, daha muhteşem fotoları şuradan görülebilir.

http://www.tripadvisor.co.uk/LocationPhotos-g187069-d188923-John_Rylands_Library-Manchester_Greater_Manchester_England.html

Neyse efendim, konuya dönersek iskoçların milli kütüphanesi o kadar eski değil (kebapçılara özenip girişine since 1925 dememişler, bu tarihi websitesinden aldım), fakat sanki bir devlet hazinesi koruyormuşcasına katı kullanım kuralları uygulanıyor. En gariplerinden biri içeriye mont ve herhangi bir A4 kağıttan büyük bir çantayla girilememesi, ve çıkışta yanınızda götürdüğünüz kağıtların, kitapların, dergilerin ve laptopun araları teker teker kontrol edilmesi. Girişte spor salonundaymışınız gibi giyinmek, soyunmak, hazırlanmak ve anahtarlı dolaplara zararlı maddeleri tıkmak gerekiyor.

En saçması da içeri tükenmez kalem sokmak yasak. Kurşun kalem serbest. (Cızarlarsa da silinebilir olsun bari diye herhal.) İçeride ne var bu kadar derseniz, benim gözüme İskoçya hakkında hazırlanmış bi takım millî nitelikli çalışmalardan başka bir şey pek çarpmadı. Scottish Geographical Surveys, Politics of Scotland, vs vs.. 'Scot' içermeyen başlıklı kitaplardan pek yok. Yok , konolize ve assimile edilmeye çalışılan İskoçyanın en değerli varlıkları milli kimlikleri sanırsım. Mesaj vermeye çalışıyorlarsa eğer...

Amma ve lakin diyeceğim şu ki, içeride görevliler inceden aralarda dolaşıp kalemin ne cins diye kontrol ediyor. Burada bizdeki basmalı kurşun kalemler pek rağbet görmüyor, tükenmez çok yaygın kurşun lazımsa klasik tahta kalemler tercih ediliyor. Efendim, çalışırken tombalak bi teyze geldi tepeme dikildi, "burada tükenmez kalem kullanamazsınız, bik bik bik" diye hafif gergin bi şekilde uyardı. Şu memlekete geldiğimizden beri nice kompleks cümleler kurmak için bi tarafımızı yırtar olduk fakat işte bugün, taa 15 sene önce öğrendiklerimi kullanma ve aynı anda 'yassah hemşerim'ci bir teyzeye cevabı yapıştırmanın şerefine nail oldum efendim:

"This is not a pen, this is a pencil." dedim, teyzeyi tırıs tırıs işine yolladım.

Gayrı ölsem de gam yemem.

Ek: Komşu kütüphane: Central Library

NLS'e kıyasla Central Library'i daha fonksiyonel ve estetik diyebilirim. Dolaşımda ve kullanımdaki serbestlik yanında zevkli, iç-açan bir mimarisi ve iç mekan tasarımı var. Bunları söylerken referansım, çalışma salonları içinde en güzeli olan Reference Room tabii: Hep görüp de hayran kaldığım, fakat bir türlü henüz rastlayamadığım üstüne merdivenlerle ulaşabilen, iki katlı kitap rafları ile dev bir çalışma salonu burası.

Bu durum görüntüdeki estetiği de çok muazzam kılıyor. Çepeçevre etrafı kitaplarla sarılmış durumda, hem de üç adam boyu yükseklikten bakıyorlar. Bu rafların ortasında geniş mi geniş ve üstündeki derinliği daha da yüce kılan kubbesiyle bir mabedi andıran asıl çalışma alanı mevcut. Kilise ve camilerdi tek yöne hizalı makamlar gibi masaların dizilimi de bu intibayı arttırıyor. Tepede kubbenin verdiği gökyüzü izlenimiyle cam kısımlarından sızan ışıklarla aydınlatmayı destekliyor. Çalışma masalarnın tam karşısındaki kocaman pencereler hem ışık desteği veriyor hem de binası dışardan muhteşem ama içten vasat olan National Library of Scotland manzarası sunuyor.

Buranın tek kusuru var, azıcık soğuk. Bu durumdan tanıdığım, gelip giden herkes şikayetçi. Daha havalar da tam soğumadı, Polonyalı bilim adamlarının da dediği gibi Gulf Stream de gider de gelmez olursa bu sene ayvayı yedik. İskoçlar (ve/veya İngilizler) bile içerde montla oturuyor. Ben de bu derdi yün kazak, keçe yelek ve yün içlik gibi kadim Anadolu aksesuarlarıyla halletmiş durumdayım. İçimi de acıtıyor tabi etrafımdaki bu durum, üşüyüp duranlara, "Bak arkadaş, böyle böyle. Keçe deyip geçme." diye yanaşsam, anlamaz zaten. Neyse ben de bişey demiyorum, ne halleri varsa görsünler.

Yazıyı bütün gün kütüpte takılan yaşlı bi dedeyle bitireyim. Pul koleksiyonuyla takılıyordu kendisi. Alakalı kitaplar var elinde, uğraşıyor. O pulu alıyor buraya koyuyor falan; dönüp kitaptan bişeyler okuyor, inceliyor. Adam benim gibi kütüpün açılışıyla geldi, kapanışı da beraber yaptık. Ben arada uzun bir molası verdim, geldim bu bi yere kıpırdamamış. Benden çok çalıştı yeminlen. Dedim, "Dayı yaş yetmiş iş bitmiş hehe, ne işin var pul koleksiyonuynan. Evine götürecen bunu, hiç işi de bilmiyon. Yanında dolaştırma, evde göstereyim bahanesiyle takılacan".

"Mal gibi yanında dolandıracaksan ver bana bari bi hayrın dokansın. Genç adamız sonuçta." dedim, "Sorry?" dedi. "Neyse, boşver." dedim.

İskoçya Davarı

Nam-ı diğer Highland cattle. Bu tatlı, tüylü, yünlü canlı her turistik posta kartlarında bulunabilen sevimli bir damızlık tür.

Tabi sadece kuzeylere özgü bir endemik tür sayılmaz. Havanın boktan ve soğuk olduğu her coğrafyada barınabilir diye zannediyorum. Aşağıdaki foto İskoçya değil ama kuzey-batı İngiltere dolaylarında çekildi, ve mekan tepelik bile değildi.

Misal karadeniz yükseklerinde bir evim iki hayvan hayalinde olan, aşağıdaki fotodaki gibi bi yavruya bakmak istemez mi. Dolaşıp durur etrafta, güzellik olur. Fakat, başka ılıman ve tropik iklimlerde hayvanın tüyleri şahsını canından bezdirebilir. Sırf artislik olsun diye güneşin bağrında dilleri sarka sarka, sıcaktan helak olmuş halde dolaştırılan haski köpekleriyle aynı kaderi paylaşabilir. Eziyet etmemek lazım.

Verimli bir et ve süt kaynağı olmadığı için İngiltere'de koruma altına alınan türlerden biri. Zevk için besleyenler bile var. Çok da uysal hayvanlar.

Türün devamı için İskoç Davarı Koruma ve Yaşatma derneği bile tesis etmişler. Şu sitede: http://www.highlandcattlesociety.com/ hayvanın bakılıp edilmesinden, alım satım işlemlerine, bir çok bilgi bulunabiliyor.

Ne Papa'ymış Arkadaş!

Belki duymuşsunuzdur, Papa İngiltere'ye ilk resmi ziyaretini gerçekleştirdi. Tabii  manşet eksikliği hisseden medya hemen Papa'nın gezisine sarıldı. 2-3 kanalda canlı yayınlar, haberler, gazeteler, billboardlar. Ayıptır söylemesi ben bile gittim geçit törenine, nasıl oluyormuş diye.

Aşağıda Papa'nın Edinburgh Dükü tarafından karşılanmasını görüyürsunuz. Etekli muhafız alayına dikkat...

Daha sonra Kraliçe'yle birlikte kahvaltı yapmak üzere Holyrood Palace'a gitmiş. Onlar kahvaltısını yaparken biz de İngiltere ve İskoçya'daki insanların dine bakışlarını inceleyelim.

İngiltere (u.k)'nin yaklaşık %70'ı hristiyan, %15'i ateist, %3'ü müslüman. Gerçi başka bir araştırma'da Tanrı'ya ya da herhangi bir yaratıcıya inanıyor musunuz sorusuna, İngiltere'nin sadece %35'i inanıyorum demiş (ABD'de oran %80).  Aynı şekilde kilise'ye düzenli giden insanların oranı 1990 yılına göre %35 düşmüş durumda. Belki de Papa'nın gelmesi Cumartesileri içip içip, Pazarları kiliseyi sallayan gençlerin kulağını çekmek içindir. Gerçi resmi olarak İngiltere, Vatikan'a değil İngiltere kilisesine (CoE- Church of England)'a bağlı.

Bu da başka bir soruyu doğuruyor? Nüfusun %70'i hristiyan ama ne kadarı Katolik?  Wikipedia'ya göre toplam nüfusun ancak %9'u Katolik. Bu oran İskoçya'da daha yüksek: %16. Oranın yüksek olmasının sebebi, 19.yy'da İskoçya'ya göç eden İrlanda'lılar ve AB'ye üye olmalarıyla İskoçya'yı mesken belleyen Polonya'lılar.  Katolik olmayan Hristiyanlar'da çoğunlukla Churh of Scotland'a bağlı (İngiltere'yle bu konuda bile ayrılıyorlar)
Katoliklik-Protestanlık konusu biraz hassas, çünkü Kuzey İrlanda sorununda bu din farkının da katalizörlüğü olmuş. Mesela 1900'un başlarında İrlanda'da katoliklerin oranı %74, Kuzey İrlanda'da (o bölgenin o zamanki adı ulster) protestanların oranı %56, 1991 yılında ise İrlanda'daki katoliklerin oranı %96'a fırlamış, ama Kuzay İrlanda'da protestanların oranı %62'de kalmış.  Yani Kuzay İrlanda'nın oranları İngiltere ve İrlanda arasında kalmış durumda, belki de o yüzden hala sallantıda Kuzey İrlanda'nın durumu.

İskoçya'nın diğer din dağılımına bakarsak: Hristiyanlar %64, Ateistler %28, Müslümanlar %1 civarında.  Tabi oranlar Hristiyanlar açısından pek içaçıcı değil ama onları asıl endişelendiren, dinin yaşlara göre dağılımı

Müslümanların ve Hinduların (yanı çoğunlukla Pakistan ve Hindistan asıllıların) 50 yaşından genç olanlarının oranı neredeyse %90, Hristiyanlar için bu oran %50'lerde. Bu yüzden Muhafazar Partiler toplum İslamlaşıyor diye bildiriler hazırlıyor. Tabi Vatikan'ın da bu oranlar karşısısında her türlü doğum kontrol yöntemine ve kürtaja karşı çıkması da manidar.

Başka bir ilginç istatistik de ateistlerin yaşlara göre dağılımı:

Gençlerde bu oran %35-40 larda. Bilemiyorum bu yüksek oranlar gençlerde yeni çıkan bir trendin sonucu mu? (çöpçatatanlık sitelerinden 500.000 kişinin profilinden istatistik üreten OKTRENDS'e göre yolladığı mesaja cevap gelme olasılığı en yüksek olanlar profilinde ateist yazanlar, vaktiniz varsa bu siteye bir göz atın, çok ilginç, komik bilgiler var)
Ya da yaş ilerledikçe ateist oranının düşmesinin nedeni, ulan şimdi Cehennem filan vardır, gider ayak sakata gelmeyeyim, nasılsa yaşadığımı yaşadım yol yakınken tövbemi edeyim anlayışı mıdır bilemiycem.

Ateistliğin etnik kökene göre dağılımları da şaşırtıcı:

Çin'lilerin %60'dan fazlasının kendini ateist tanımlaması ilginç değil de Karayiplilerin %30'la ikinciliği kovalamasını beklemezdim.

Neyse konu dallandı budaklandı iyice, bu sırada Papa'da Edinburgh caddelerinde turuna başladı bile. Tura başlarken tabi protestocular da oradaydı. Protestoların temelini, Papa'nın doğum kontrol yöntemlerine karşı çıkması, ve sübyancı bir kaç rahibin soruşturmasını sümen altı etmeye çalışması oluşturuyordu.

Ama bence en güzel protesto, üstünde Papa'nın resmi bulunan prezervatiflerden dağıtmak olmuş.

Papa bu protestoları geçip, meşhur Popemobile (akvaryumlu arabası) ile halkı selamlamaya başladı.

Sonra'da halka seslenmek için, aşağıdaki billboardları göre göre Glasgow'a doğru yola koyuldu. umarım aynı akvaryumlu arabasıyla gitmeye kalkışmamıştır.

Mesire yerleri-1

Gene yazılara uzunca bir ara vermişiz. Hadi biz ara veriyoruz da bir allahın kulu da çıkıp ne oldu blog işi, yalan mı oldu demiyor. Neyse, eski yazılara baktım da genelde İskoçya'nın olumsuz şeylerini yazmışız. O yüzden bugün Edinburgh'un en sevdiğim mekanlarını anlatacağım: parklar, bahçeler ve mesire yerleri...

Evimizin yeri konusunda biraz şanslıyız çünkü Edinburgh'un en büyük parklarından biri olan Holyrood Park'ın  hemen yanında. Eviniz nerde diye sorarsanız, aşağıdaki resimde ortadaki eski fabrika bacasının sağ arka taraflarındaki kırmızı ev.

Holyrood Park içinde 3 tane göl var, göllerde bolca kuğu, ördek. Bi de yüksekçe bir tepe(Arthur's Seat) onunda yamacında tavşanlar ha bir de Hüseyingazi'yi aratmayan kayalıklar var.

 

İskoçya'nın havası oldukça kararsız. Sağanak yağmur yağarken yaım saat içinde pırıl pırıl güneş açabiliyor (gerçi tersi daha çok oluyo ya neyse). Tabi böyle olunca da bol bol gök kuşağı görme imkanımız oluyor. Gene böyle bir günde, yukarıdaki gölden bir poz.

 

 Holyrood Park'ının en çok ziyaretçisi olan yeri Arthur's Seat tepesi. Şehrin ortasındaki bu 250m lik tepe, turistlerin şehrin panoramik resimlerini çekmek için vazgeçilmez mekanı. Tabii antreman yapanlar için de güzel bir parkur oluyor, ben de arada koşuyorum.

Bir de kayalıkları var, baya baya tırmanış yapılabilecek. Gerçi, istasyon kurup iple tırmanmak yasakmış (safey&security) ama yan geçiş yapması keyifli, özellikle güzel havalarda baya kalabalık oluyor.

 

 
Edinburgh zaten rüzgarlı bir yer, tepelerin yamaçları iyice esiyor. Fırsattan istifade arkadaşlarla uçurtma yapalım demiştik. Sağdan soldan malzeleri toparlardık. Nasıl yapılacağını da unutmuşuz gerçi tartışa tartışa yaptık, ilk denemelerde güzel uçmadı ama terazini, kuyruğunu filan ayarlayınca bir de güzel rüzgarı yakalayınca, uçurtmamız yükseldikçe yükseldi. Ama malesef 300 metrelik makaranın ucunu bağlamayı unutuğumuz için ipini kopatığı gibi uçtu gitti. Sonra tepenin her tarafını köşe bucak aradık ama bulamadık. Artık bi dahaki sefere...

Diğer bir güzel park da Meadows Park, bu park üniversiteye daha yakın, gençlerin yayıldığı, bira içip, top oynadığı vay efendim cambazların ip üstünde yürüyüp, top çevirdikleri bir alan.

Geçenlerde bölümdeki arkadaşlarla mangal yapmaya gittik. Parkın her yanında mangal yasaktır tabelaları var ama şimdiye kadar kimsenin salladığını görmedim. Özellikle haftasonları mangal dumanından göz gözü görmüyor.

İlk önce mangal işine bulaşmayım adam gibi topumu oynayım dedim ama bizim arkadaşlar sağolsun mangal yakmak bi yana mangalı kurmak için bile baya vakit harcadılar. En son mangal kömürünü, paketini açıp kömürleri yaymadan kartonundan tutuşturmaya çalısıyorlardı ki, aç kalcağımızı anlayıp müdahale ettim. Aşağıda karnı doymuş neşeli Çin'li arkadaşları görüyorsunuz.

devamı gelecek...

Med-Cezir

Coğrafya derslerinde öğretmişlerdi, işte ayın çekim gücüyle denizler alçalır yükselir, buna da gelgit denir diye. Tabi bozkırda büyüdüğümüzden hiçbir zaman kafamda canlanmamıştır.  Gerçi deniz kıyısında da olsak Türkiye için ortalama gelgit farkı 30 cm civarında, farketmesi biraz zor olacaktı. Ama gelgit seviyesi ekvatordan uzaklaştukça baya bir artıyor. Zaten buraya gelmemize de bu gel-git akıntılarından enerji üretmeyle ilgili bir proje vesile olmuştu.

Edinburgh civarında da gelgit olayı baya etkili, deniz 6 metre kadar alçalıp yükseliyor. Özellikle Cramond Adası denilen bi yerde gelgiti izlemek baya zevkli. Ada'nın üstünde 2.Dünya Savaşı'ndan kalma kışlalar, kuleler,bataryalar var. Beton direkleri de Almanlar arkamızdan dolanmasın diye dikmişler, Bizans'ın Haliç'i zincirlemesi gibi.

Deniz yüksekken adalığı geçerli ama sular çekilince Hz. Musa sopasıyla değmiş gibi sular yarılıyor ve adaya bir yol açılıyor.

Gelgitler arasındaki zaman ortalama 5-6 saat. Gitmeden önce saatleri kontrol etmeyen, ya da adayı gezerken bir yandan deniz seviyesini kollamayıp adada mahsur kalan hıyarlar da olmuyor değil, onları da sahil güvenlik toplayıp merkeze götürüyor.

Hıyar demişken, geçenlerde ilk kez gördüğüm bir yaratıkdan bahsedeyim. İngilizcesi "Razor Clam". Türkçesi'de Deniz Çakısı ya da Sülüne diye geçiyor. Türkiye'de var mı yok mu, nasıl yakalanır bilmiyorum ama burda deniz çekilince yakalaması çok kolaylaşıyor. Tek ihtiyacınız olan bolca tuz. Çekilen sularda hayvanın deliğini buldular mı, içine tuzu boca ediyorlar. Hayvan tabi can havliyle ne oluyor lan diye fırlıyor deliğinden. Sonrası malum. Görüntüsü pek iyi değil ama tadı güzel diyolar.

Her hıyarım diyene tuzla koşmamak lazım aslında ama videodan göreceğiniz gibi tuz yöntemi baya etkili.




Bu gelgitden denizciler de nasibini alıyor. Rahat rahat kıyıya yanaşayım istediğim zaman açılayım yok, gelgit zamanlarına göre ayarlıycanız tüm işlerinizi. Yoksa ya karada tıkılı kalırsınız ya da daha kötüsü kıyıya yanaşamazsınız. Teknelerin nerdeyse hepsinin çift salması(en altındaki yüzgeç gibi kısım) var. Böylelikle sular çekildiğinde, yan yatıp devrilmiyolar.

Darwin

Herhalde Darwin'in evrim teorisinin okullarda doğru dürüst öğretildiği ender ülkelerden biri İngiltere'dir.  Bunda İngilizlerin dinle pek alakalı olmamalarının etkisi vardır elbet.

İngiltere'dekilerin çoğu protestan, protestanların çoğunun da kiliseyle alakası yok. Belki daha önceden görmüşsünüzdür,  metrolara ve otobüslere şöyle ilanlar verilmişti geçen yıl.

Tekrar konumuza dönersek, İngiltere'de Charles Darwin oldukça seviliyor. Tabii bunda adamın İngiliz olmasının da etkisi vardır, ama sevmek ayrı şey adamın resmini paraya basmak ayrı şey. Vallahi bravo...

Gayda

Konu gaydadan açılmışken, anlatalım. Gayda (Bagpipe ya da pipe) İskoç müziğinin en vazgeçilmez enstrümanı. Mantık olarak bizdeki tuluma çok benziyo, yani en azından ikisi de koyun ölüsünden yapılıyor (İskoçya'da da küçükbaş hayvancılık çok yaygın). Farklılıklarına gelirsek (bilgiler için Ahmet'e teşekkürler);

• En büyük fark, Karadeniz tulumunda, ikili klavye var(yanyana iki delikli düdük, herbirinde 5 delik). Bu klavyelerdeki notalar aynı çalınırsa tek sesli müzik de yapılabiliyor.
• İskoç gaydasında ise tek klavye. Üstünde 7 delik, altında bir delik.
• Gaydada çok sesliliği farklı uzunluktaki üç çubuk sağlıyor. Bunların akorları da ayrı ayrı yapılıyor ve baya vakit alıyor.(Bi kere bi gayda dinletisindeki amca şöyle demişti;  Gaydacılar konserin yarısında akor yapar, çeyreğinde güzel müzik dinlersiniz, son çeyreğinde de bozuk akora katlanmak zorunda kalırsınız.)
• Gaydaya genelde davul eşlik ediyor. (Bakınız aşağıdaki video)

Aşağıda ise Ediburgh'un meşhur bandosunun (military tattoo) sokaklardan geçişi var;



Tabii, Edinburgh baya turistik bir şehir. Böyle olunca da, sokak çalgıcıları da baya ekmek yiyor bu gayda işinden. Özellikle yazları, her taraftan ayrı bir gayda sesi yükseliyor. Genel olrak gayda çalan amcalar Şekil-1-a'daki gibi, efendi uslu, nizami giyinmiş amcalar. Ama arada Şekil-1-b'deki gibi has İskoçlar da çıkmıyor değil.

Şekil -1-a - Efendi Gaydacılar                                Sekil-1-b- Serseri Gaydacılar 

Bu serseri amcaların grubunun adı; Clanadonia. Davullarla şaklabanlıklar yapan, bir  tane de gaydacıları olan(resimde çıkmamış) bir grup. Albümlerini almıştık geçen sene. Müzükleri gayet güzel ama aralıksız iki saatten fazla dinleyince, gayda kafası diye tanımlıyacağım benzersiz bir etki yapıyor ki, başka hiçbir şeyde yok.

Sokakta çaldıkları bir günden video; (Videonun başları İskoç aksanı hakkında da fikir verecektir. Aslında bu da yazmak istediğim bir konu ama biraz karışık, bir türlü toparlayamadım.)

Çok videolu bir yazı oldu ama, gaydayı hep davulla birlikte çalıyorlar sanmayın diye bi de aşağıdaki örneği vereyim. Rock-Gayda. Gerçi bu Celtic gaydasıymış ya olsun. Bence çok yakışmış gitarın yanına.